Mirzə Fətəli Axundzadə kimdir?

Mirzə Fətəli Axundzadənin həyatı və mənşəyi

Mirzə Fətəli Axundzadə 1812-ci ildə Şəki şəhərində anadan olub. Uşaqlıq illəri Qafqazın mürəkkəb siyasi və mədəni mühitində keçib. Erkən yaşlarından ərəb və fars dillərini öyrənən Axundzadə klassik Şərq ədəbiyyatına dərindən bələd olub. Daha sonra rus dili və Avropa fəlsəfəsi ilə tanışlığı onun dünyagörüşünü köklü şəkildə dəyişib.

O, uzun illər Tiflisdə yaşayaraq dövlət qulluğunda çalışıb. Bu şəhər Axundzadənin intellektual formalaşmasında mühüm rol oynayıb və onu Avropa maarifçiliyinə yaxınlaşdırıb.

Azərbaycan dramaturgiyasının banisi

Mirzə Fətəli Axundzadə Azərbaycan dramaturgiyasının banisi hesab olunur. Onun yazdığı komediyalar Şərq ədəbiyyatında yeni mərhələnin başlanğıcı idi. “Molla İbrahimxəlil kimyagər”, “Sərgüzəşti-vəziri-xani-Lənkəran”, “Hacı Qara” kimi əsərlərdə cəhalət, rüşvət, fanatizm və sosial ədalətsizlik kəskin tənqid olunur.

Bu əsərlər yalnız ədəbi nümunə deyil, eyni zamanda ictimai manifest idi. Axundzadə xalqı düşünməyə, sual verməyə və dəyişməyə çağırırdı.

Maarifçilik, fəlsəfə və əlifba islahatı ideyaları

Axundzadə təkcə yazıçı yox, eyni zamanda maarifçi-filosof idi. O, dini fanatizmi açıq şəkildə tənqid edir, elmin və ağlın cəmiyyət üçün əsas yol olduğunu vurğulayırdı. Onun ən cəsarətli təşəbbüslərindən biri ərəb qrafikasının dəyişdirilməsi və daha sadə əlifbaya keçid ideyası idi.

Bu təklif dövrü üçün radikal sayılsa da, sonrakı əlifba islahatlarının ideoloji əsasını məhz Axundzadə qoymuşdu.

Beynəlxalq təsir və xarici mənbələrdə Axundzadə

Mirzə Fətəli Axundzadənin ideyaları təkcə Azərbaycanda deyil, İran, Gürcüstan və Rusiya intellektual çevrələrində də müzakirə olunub. Avropa tədqiqatçıları onu Şərqin Volteri adlandırır, əsərlərini Şərq maarifçiliyinin başlanğıcı kimi qiymətləndirirlər.

Onun məktubları və fəlsəfi yazıları bu gün də xarici universitetlərdə araşdırma mövzusudur.

Mirzə Fətəli Axundzadənin irsi bu gün

Axundzadə 1878-ci ildə vəfat etsə də, onun ideyaları bu gün də yaşayır. Azad düşüncə, dünyəvilik və tənqidi baxış Azərbaycan modernliyinin təməl daşlarından biri olaraq qalır.